Con motivo da recente estrea en Telecinco da nova adaptación a imaxe real das aventuras do Tigre de Malaisia, hoxe falamos nesta páxina web dun dos mellores escritores de aventuras da historia: Emilio Salgari.

Clásico entre os clásicos, o veronés non recibiu a xusta homenaxe de tempos posteriores ao seu, como si ocorreu con outros nomes do seu xénero, como Jules Verne, Robert E. Howard ou Edgar Rice Burroughs, que mesmo protagonizaron resurreccións editoriais e múltiples adaptacións modernas dos seus escritos. A obra de Salgari fíxose moi popular nos anos 60 e 70 do século pasado, sobre todo por mor das películas de Sandokan protagonizadas por Steve Reeves e, moito máis, pola serie de televisión italiana e posteriores películas, nas que o heroe de Malaisia era interpretado polo actor indio Kabir Bedi, unido desde entón ao personaxe de xeito indeleble. Con todo, as novelas de Salgari seguen consideradas como «entretidas» ou «xuvenís», privándolles do recoñecemento literario que si se dispensou a outros autores de folletíns de aventuras, como Verne ou Dumas. De feito, fóra do ámbito latino, rara vez se lle ten en conta, e iso é algo que debería cambiar.

Digámolo sen reviravoltas: Emilio Salgari foi un mestre da literatura.

E o porqué é moi sinxelo. As novelas de aventuras baséanse en tres piares que todo escritor debe coñecer: o ritmo narrativo, os personaxes e a contorna ou worldbuilding. E Salgari deu leccións nos tres ámbitos.

1) O ritmo narrativo é a alma da historia, determina que é o que ocorre e de que xeito. En calquera xénero literario é fundamental coidar o ritmo, pero en ningún como na novela de aventuras. Se non hai acción, tensión, drama e emocións, que clase de libro é ese? A aventura consiste precisamente na dinámica coa que ocorren os feitos, e é imprescindible que o lector se sinta dominado pola trama e obrigado a seguir lendo. Nisto, especialmente, Salgari é o número un. Se liches a primeira páxina de calquera das súas novelas, sen dúbida sentirías o arrastre irrefreable de seguir e seguir e seguir ata acabala. Non hai posibilidade de escape. Os seus trucos son sinxelos, en realidade: case sempre empeza cunha escena de acción in medias res, isto é, en metade da trama, que logo se dedica a explicar mediante flashbacks ou conversacións breves. Os momentos de introspección escasean, e o que máis utiliza para crear a historia son momentos de tensión sucesivos. Cando cres que por fin se van a solucionar as cousas, xorde unha ameaza aínda máis terrible. Cando o vilán está a piques de ser derrotado, sácase un inesperado truco da manga para volver as tornas, e a túa emoción volve subir. Burroughs tamén era un experto neste asunto, pero Salgari é o mellor. Oíches a definición de «arquitrama»? Pois provén de obras como estas.

2) Os personaxes dan pé a por que ocorre o que ocorre e por parte de quen. Isto tamén é básico. O lector séntese enganchado polos protagonistas da historia, as súas desventuras para que triunfe o ben e a súa evolución persoal durante o proceso. Este é o apartado no que máis duramente se tratou a Salgari, tachándoo de repetitivo, simplón e tamén machista, xenófobo e algúns cualificativos máis. Sobre o primeiro, é certo que Salgari aplicaba unha fórmula máis ou menos constante: heroe nobre e valeroso acompañado por un escudeiro fiel e forzudo, e namorado dunha fermosa dama desvalida á que rescatar, con frecuencia parente do seu peor inimigo, ou ben ambos antagonistas pugnan polos seus afectos, o que xera o conflito de intereses. Isto podemos atopalo tal cal na serie de Sandokán ―co corsario que bebe os ventos por Mariana Guillonk, a Perla de Labuán, sobriña do odiado lord James Guillonk―, o Corsario Negro ―que se tortura pola súa relación con Honorata de Wan Guld, filla do gobernador de Maracaibo, o seu rival xurado―, en As aguias da estepa ―onde asistimos ao longo enfrontamento secreto entre os curmáns Hossein e Abrei pola fermosísima Talmá―,  e en As panteras de Alxer ―na que o barón de Santelmo, Cabaleiro de Malta, intenta rescatar á súa prometida das garras do corsario otomán que a secuestrou para casar con ela―. Pero, no canto de consideralo repetitivo, a fórmula é máis ben un arquetipo das novelas de aventuras, presente do mesmo xeito na procura de Dejah Thoris por parte de John Carter de Marte, ou de Jane por parte de Tarzán. Naqueles tempos, os heroes rescataban ás súas damas como trama fundamental, derivada das novelas de cabalerías e o amor cortés. E con todo, Salgari xa adianta ás primeiras heroínas de acción, mulleres fortes decididas a pelexar as súas propias guerras, como o Capitán Tormenta, que non ten nada que envexar ás Bêlit ou Sonya de Rogatine que escribiu Howard, ou mesmo a Talmá de As aguias da estepa, á que tampouco lle treme a man á hora de empuñar unha pistola e defender a súa casa. Non podemos entender este asunto como machismo, polo menos non como o vemos no século XXI, nin xulgar aos autores do XIX cos nosos ollos presentes. Por suposto que eran machistas, e colonialistas, e antidemocráticos, se pretendemos utilizar os criterios de hoxe en día, pero mesmo neses parangóns Salgari rompeu barreiras. Fronte á evidente defensa do colonialismo británico realizado por H. Rider Haggard en As minas do rei Salomón ou por Rudyard Kipling en toda a súa obra, Sandokán era un príncipe de Borneo expulsado do seu trono por eses mesmos británicos, aos que combatía. Tendo en conta que a súa primeira aparición data de 1883, a figura do pirata debe ser entendida como absolutamente revolucionaria.

3) E chegamos ao asunto máis crucial: a contorna narrativa. As novelas de aventuras caracterízanse pola presenza de lugares exóticos, cuxas costumes, flora e fauna resultan determinantes no desenlace da historia. E ninguén sabía máis de contornas que o veronés, xa que os cultivou todos: a Malaisia do século XIX, o mar Caribe no XVII, o Mediterráneo no XVI, as Guerras Púnicas, o Salvaxe Oeste, a estepa turana, Siberia, Alaska, o deserto do Sahara… Todas as épocas e todas as localizacións serviron de escenario ás súas aventuras, e en cada unha delas facía gala dun enorme coñecemento sobre a xeografía, os pobos, os rituais, as linguas e demais técnicas de inmersión do lector. Sempre había espazo na novela para explicar unha forma específica de tortura, moi típica naquela contorna; ou un xeito de navegar, ou de alimentarse. Toxinas, froitas, velas. Nada escapaba ao seu coñecemento, nun tempo no que non existían xeitos de documentarse como os de hoxe en día, e a un ritmo de produción inimaxinable, chegando nalgúns momentos a escribir catro novelas ao ano. E cada unha coa súa propia idiosincrasia. Cóntase que pasaba horas e horas na biblioteca pública de Turín, obtendo mil datos para documentar as súas historias, e tamén en tabernas portuarias, solicitando anécdotas, explicacións, chanzas de mar… O seu fin era entreter pero tamén ensinar, divulgar entre os seus contemporáneos as marabillas que investigaba sobre os lugares máis remotos.

Pero hai algo aínda máis fascinante que todo isto: a propia vida do autor. Salgari é un misterio en si mesmo, un personaxe de aventura tan incrible como os das súas páxinas. Imaxinativo e voluntarioso, reinventouse en mil ocasións, ás veces de verdade e ás veces só nas historias que contaba de si mesmo, tan abigarradas como as literarias. Nado en Verona en 1862, nin viaxou tanto como dixo, nin tivo unha vida tan apaixonante. Moitas historias contáronse del, e poucas formas temos de verificalas. Díxose que era cínico e mentireiro, violento, bebedor compulsivo, de ánimo cambiante e frecuentes períodos de tolemia, o mesmo que a súa esposa, Ida Peruzzi, á que se tachou de demente, ninfómana descontrolada e contaxiada de sífilis polo autor, tras unha das súas frecuentes viaxes. Aínda así, din que se amaban ardentemente, dominados polos seus estraños temperamentos pero sen separarse xamais, coma se fosen os protagonistas da saga dos piratas de Malaisia. Proba dese temperamento é o feito de que o autor pasou seis meses en prisión durante o ano 1893 debido a un duelo co xornalista Giuseppe Biasioli, tras o que este tivo que ser hospitalizado.

Gañou celebridade en vida, pero sempre viviu na miseria, en gran parte pola explotación á que o sometían os seus distintos editores. E isto só acrecentou o seu desequilibrio mental, descontrolado tras o ingreso da súa esposa nunha clínica psiquiátrica. O seu pai suicidárase en 1889, e el mesmo intentouno en 1909 guindándose sobre unha espada, sen éxito, debido á oportuna intervención da súa filla Fátima. En 1911 finalmente p conseguiu, en Turín, aos 47 anos, realizando o tradicional rito xaponés do seppuku ou harakiri, tal e como se fose un dos seus nobres personaxes. Despois cortouse a garganta. Atopouno unha lavandeira que ía ao bosque a por leña, e aínda agarraba con forza a navalla na man. O seu funeral non foi especialmente noticia, e iso a pesar de ser enormemente popular naquel entón, e de que a Casa de Savoia, que reinaba en Italia desde 1861, o nomeara cabaleiro no ano 97.

Pero o drama familiar non terminou aí, pois dous dos seus fillos tamén se quitaron a vida, Romero en 1931 e Omar en 1963. Os heroes de Salgari sempre desexaban morrer en combate, defendendo os seus ideais, pero, a diferenza del e os seus, nunca morreron de verdade, porque viven para sempre na imaxinación de varias xeracións de lectores entregados.

Á súa familia legoulle unha carta póstuma: «Queridos fillos meus, xa agora estou vencido. A tolemia da súa nai esnaquizoume o corazón e todas as enerxías. Espero que os meus millóns de admiradores, a quen durante tantos anos divertín e instruín, os axuden. Non lles deixo máis que 150 liras, máis un crédito de 600 liras… Fáganme sepultar pola caridade dado que estou completamente arruinado. Bícaos a todos co corazón sanguento o seu desgraciado pai, Emilio Salgari.

Post data: Vou morrer ao Val de S.Martino, preto do lugar onde, cando viviamos na rúa Guastalla, iamos merendar. O cadáver atoparase nun dos barrancos que coñecen, porque iamos alí a recoller flores».

E aos seus editores escribiulles nun ton moi distinto: «A vostedes, que se enriqueceron coa miña pel, manténdonos, a min e á miña familia, nunha continua semi miseria ou aínda máis, só lles pido que, en compensación polas ganancias que lles dei, pensen nos meus funerais. Saúdoos crebando a pluma. Emilio Salgari».

O veronés escribiu oitenta e cinco novelas e uns cento cincuenta contos, case todos enmarcados no xénero de aventuras. O seu dominio deses tres piares dos que falamos é portentoso, ata o punto que serve de mostrario para toda persoa que queira dedicarse a escribir.